Saturday, February 19, 2011

قبول کنیم که آب زیرزمینی بخشی از منابع آب است

نقشه از AGU
از حدود 400 میلیارد مترمکعب آب در کشور که به صورت بارش در اختیار کشور قرار می گیرد، به دلیل تبخیر و تعرق 270 میلیارد مترمکعب آن عملا از دسترس خارج می شود و فقط 130 میلیارد مترمکعب آب در محدوده ی آب های تجدیدپذیر نام می گیرند.
از حجم منابع آب تجدیدپذیر حدود 38 میلیارد مترمکعب آن آب زیرزمینی است (بدون جریان های آب برگشتی از مصارف، در صورتی که این حجم هم اضافه شود، این حجم به حدود 59 میلیارد مترمکعب می رسد) و 92 میلیارد مترمکعب نیز جریان آب های سطحی هستند. اما در مصرف چندان این نسبت رعایت نمی شود و بنابه آمار و ارقام مصرف از آب زیرزمینی بین 46 تا 54 درصد از کل مصارف است (گزارش  های جاماب). به عنوان مثال در تهران، بیش از 50 درصد از آب مصرفی از آب زیرزمینی تامین می شود که البته این حجم به مقدار آب موجود و قابل تامین از سدها نیز بستگی دارد.
مشکل بزرگی که نه تنها گریبانگیر کشور ماست، بلکه گریبان چند کشور دیگر را هم گرفته است، «زیرِزمین» بودن این منبع استراتژیک است. ظاهرا هرچیزی که در زیر زمین باشد، دیده نمی شود و بعد از مدتی هم به کل فراموش می شود. بسیاری از منابع آب زیرزمینی در ایران، منابعی هستند استراتژیک که در بدترین شرایط می توانند به مدیریت منابع آب کشور کمک شایان کنند. باز به عنوان مثال می توانید منابع آب تهران را بدون آب زیرزمینی تصور کنید.
وقتی در مدرسه و یا دانشگاه بحثی از چرخه ی آب می شود، آب زیرزمینی بخش مهمی به تصویر کشیده می شود، اما بعد چه در اثنای تدریس و چه در کنار کارهای روزمره، ناگهان فراموش می شود. ظاهرا می توان با یک چاه، به معدن تمام نشدنی آب دست یافت و به هر میزان که خواستیم آن را مصرف کنیم. این تصور، آنقدر شدید است که حتی به هیات دولت و نمایندگان مجلس نیز تاثیر کرد.برای من عجیب است که مسئولان کشور و نمایندگان مجلس عمدتا در شهرستان ها زندگی کرده اند و انتظار می رود که بدانند، هر قطره از آب زیرزمینی چه میزان ارزش دارد ولی باز توجه لازم را به مدیریت منابع آب و بالاخص منابع آب زیرزمینی نکرده اند و نمی کنند. حذف حق النظاره های آب زیرزمینی، بهترین راه برای نابود کردن منابع آب زیرزمینی بود و امیدوارم که هرچه زودتر وزارت نیرو و نمایندگان مجلس درمورد این قانون، تجدید نظر کنند. دشت های استان مرکزی، کرمانشاه، مشهد و کرمان در اثر برداشت بیش از حد آب زیرزمینی، افت سطح زمین را داشته اند و اگرچه برخی از دشت های کشور ممنوعه  هستند و یا محدودیت های متفاوتی دارند، اما این محدودیت ها ظاهرا در حد شرکت های آب منطقه ای است و کاربران و ذینفعان خود رعایت نمی کنند. در مورد کیفیت اوضاع بسیار بدتر است. پایتخت کشور، با جمعیت بالای 10 میلیون نفر با آب آلوده ی زیرزمینی حاوی نیترات، که فقط به دلیل ورود فاضلاب است، دست و پنجه نرم می کند و بسیاری از چاه های شمال ایران، به دلیل نفوذ آب شورغیرقابل استفاده شده اند.
من تصور می کنم که باید در 5 مورد زیر فعالیت شود تا شرایط از این که هست، بدتر نشود:
1- ظرفیت سازی در تمام سطوح
وقتی بحث ظرفیت سازی مطرح می شود منظور در کلیه سطوح است، از مهدکودک ها گرفته تا بالاترین مقاطع دانشگاهی. طی چند سال اخیر که در کشور در مقطع دکتری پذیرش دانشجو صورت گرفته است، در رشته ی آب تعداد فارغ التحصیلانی که بر روی تز آب زیرزمینی کار کرده باشند، به میزان 50% اهمیت این منبع نیست. در کل دوره کارشناسی مهندسی آب، فقط یک درس آب های زیرزمینی تدریس می شود و سایر دروس مربوطه اختیاری است که عموما تدریس نمی شود. در زیرگروه های زمین شناسی نیز فقط یک رشته در کارشناسی ارشد به این رشته اختصاص داده شده است که البته تعداد خروجی های آن نیز محدود است. به همین دلیل هم تعداد کسانی که تدریس این دروس را بر عهده دارند، روبه کاهش رفته است.
2- پایش و اندازه گیری مدام
وضعیت اندازه گیری ها و پایش ها در مجموع در کشور قابل توجه نیست، نه به لحاظ نیروی انسانی آماربردار، نه به لحاظ تجهیزات و بالاخره نه به لحاظ دسترسی به این اطلاعات. عموما شرکت های آب منطقه ای برای برداشت های آب سطحی و زیرزمینی به شکل موردی عمل می کنند و کار را به مهندس مشاور می سپارند. درصورتی که اگر به اساسنامه ی شرکت های آب منطقه ای مراجعه کنید، اولین اولویت کاری آنها، برداشت آمار است. وصعیت در آب زیرزمینی به دلیل پراکندگی وخیم تر است. از طرف دیگر نیز، شما نمی توانید به این آمارها و اطلاعات بدون دردسر دستیابی پیدا کنید. من برای اینکه تفاوت بین دستیابی آسان به اطلاعات و رفت و آمد به شرکت مدیریت منابع آب و یا شرکت های آب منطقه ای را به شما نشان بدهم، نظرتان را به این لینک  جلب می کنم. قطعا انتظار برداشت اطلاعات آنلاین وجود ندارد، اما حداقل اطلاعات آرشیو شده را به راحتی می توان در دسترس قرار داد و دلیل عدم انجام این کار مشخص نیست.
3- قانون گذاری
لازم است تا به سرعت در مورد آب زیرزمینی، قوانین و مقررات اصلاح و یا قوانین جدیدی به تصویب رسد تا شرایط از وضع بد به غیرقابل برگشت تبدیل نشود. همین امروز نیز برای این موضوع دیر است و در برخی مناطق شرایط غیرقابل بازگشت است.
4- برنامه ریزی بر روی منابع آب زیرزمینی
آب زیرزمینی، بخشی از چرخه ی آب دریک حوضه آبریز است و باید در تمامی مراحل توسعه در حوضه آبریز، این منبع به شکل موثر در منایع و مصارف دیده شود. نداشتن اطلاعات دلیل مناسبی برای فراموش کردن این منبع استراتژیک نیست.
5- کنترل کیفیت منابع آب زیرزمینی
عدم اجرای طرح های فاضلاب، عدم حضور موثر سازمان محیط زیست و بالاخره مهم تر از همه، عدم وجود فرهنگ مراقبت از منابع آب، نه تنها باعث کاهش کمیت منابع آب زیرزمینی شده است، بلکه شرایط کیفی منابع آب را هم به شدت به خطر انداخته است. به علت عدم اندازه گیری و پایش مداوم منابع آب زیرزمینی، آلودگی های ایجاد شده در این منابع نیز اصولا یا دیده نمی شود و یا اهمیت داده نمی شوند. موضوع تبدیل شدن این داده ها به داده های «محرمانه» نیز خود موضوع جالب دیگری است. سلامت و پایداری بهداشت و منابع آب، موضوعی محرمانه است؟ من نمی خواهم انگشت اتهام را دائما به سمت دولت اشاره بروم، ما به عنوان متخصص چه کاری کرده ایم؟ دولت و مسئولان باید بدانند که به دلیل اعلام وجود نیترات در آب زیر سئوال نخواهند رفت، چراکه دولت فقط بخش کوچکی از تقصیرات را بر عهده  دارد، اما دانستن این موضوع که نیترات در آب وجود دارد، اعلام نشدن آن به مصرف کنندگان و مشکلات بهداشتی بعد از آن قطعا موضوعی است که گریبانگیر دولت خواهد شد.

در انتها، نظر شما را به تصویر این پست بیشتر جلب می کنم. این نقشه، مقدار تخلیه از آبخوان ها را در دنیا نشان می دهد. کمی عجیب است که در کنار هند، آمریکا، چین و عربستان، ایران بیشترین مشکل را در این زمینه دارد. اما از نظر من معضل ایران از تمامی کشورهای مذکور بیشتر است. به دلیل اینکه معضل آب زیرزمینی در کشورهای یاد شده فقط در برخی نقاط به چشم می خورد ولی در ایران متاسفانه در کل کشور پراکنده است و به عبارتی امیدی برای انتقال مصرف کنندگان به نقطه ی دیگر برای رسیدن به منابع آب بهتر به چشم نمی خورد. نکته ی دیگر هم این است که تقریبا در تمام سمینارها و کنفرانس های خارج از کشور وقتی بحث آب زیرزمینی می شود، همیشه نام ایران در کنار چین و آمریکا آورده می شود.
برای گرفتن عکس با کیفیت بهتر می توانید به این لینک مراجعه کنید.
باور کنیم که آب زیرزمینی بخشی از منابع آب کشور است، در چرخه ی منابع آب مهم است و منابع آب استراتژیک کشور به حساب می آید.



No comments:

Post a Comment